آئین سنتی تیرما سینزه‌

تیرماه سینزه یکی از آئین های سنتی گیلکان است که مبتنی برگاه شماری گیلانی می باشد. چهارمین‌ ماه‌ گاهشماری‌ گیلانی‌ است‌ که‌ معادل‌ تیرماه‌ خورشیدی‌ می‌باشد و از ۱۵ آبان‌ ماه‌ شروع‌ می‌شود و تا ۱۴ آذر ادامه‌ دارد. در این‌ ماه‌ که‌ سومین‌ ماه‌ پاییز گیلانی‌ به‌ شمار می‌رود، یکی‌ ازقدیمی‌ترین‌ آیین‌ها، بنام‌ تیرما سینزه‌(سیزدهم‌ تیرماه‌) برگزار می‌شود. در واژه‌نامه‌ی‌ تبری‌ نوشته‌ی‌ دکتر صادق‌ کیا در این‌ باره‌ آمده‌ است‌، از جشن‌های‌ باستانی‌ که‌ در گاهشماری‌ (مازندرانی‌ ـ گیلانی‌) بازمانده‌، پس‌ از جشن‌ نوروز از همه‌نامی‌تر تیر ما سینزه‌ است‌ و این‌ همان‌ جشن‌ تیرگان‌ یا آبریزگان‌ است‌ که‌ در روز تیر (سیزدهم‌) درماه‌ تیر در سراسر ایران‌ گرفته‌ می‌شد.

 

دکتر ابوالقاسم‌ اسماعیل‌پور استاد اسطوره‌شناس‌ در این‌ باره‌ می‌گوید، جشن‌ تیرماه‌ سینزه‌ برای‌ نیایش‌ تیشتر بود که‌ ایزد فضایی‌ است‌ و با دیو خشکی‌ می‌جنگد و پیروزمی‌شود و آن‌ گاه‌ باران‌ بر زمین‌ نازل‌ می‌شود. تیشتر نام‌ ستاره‌یی‌ برابر شعرای‌ یمانی‌ است‌. و درآغاز تابستان‌ در مصر طلوع‌ می‌کند. با طلوع‌ این‌ ستاره‌، سیلاب‌های‌ آغاز تابستان‌ در رود نیل‌ شروع‌می‌شود. این‌ که‌ چرا تیرماه‌ در گیلان‌ و مازندران‌ به‌ پاییز می‌افتد، بدان‌ سبب‌ است‌ که‌ در شمال‌ ایران‌،این‌ ستاره‌ در پاییز طلوع‌ می‌کند و در همین‌ هنگام‌ فصل‌ باران‌ آغاز می‌شود.زمان‌ برگزاری‌ جشن‌ تیرما سینزه‌ براساس‌ گاهشماری‌ تبری‌ و گیلانی‌ برابر با دوازدهم‌ و بیست‌ وهفتم‌ آبان‌ ماه‌ خورشیدی‌ هجری‌ است‌.

 

غروب‌ روز سیزدهم‌ تیرماه‌ دیلمی‌، فرزند کوچک‌ و بزرگ‌ یک‌ خانواده‌، یا فرزند اول‌ یک‌ خانواده‌ بافرزند آخر خانواده‌ای‌ دیگر، بی‌آنکه‌ با هم‌ حرف‌ بزنند، به‌ پای‌ چشمه‌ می‌روند و یا از سیزده‌خانه‌مخفیانه‌ یک‌ کوزه‌ آب‌ برمی‌دارند.(ازآن‌ جا که‌ این‌ دو با هم‌ دیگر حق‌ حرف‌ زدن‌ ندارند، آن‌ آب‌ را لاِل‌ آب‌ یا آب‌ لال‌ می‌گویند) و به‌ خانه‌ای‌ که‌ جشن‌ در آن‌ جا برگزار می‌شود، می‌برند و در وسط‌اتاق‌ می‌گذارند. ابتدا یک‌ سوزن‌ یا سنجاق‌ را برای‌ دور کردن‌ اهریمن‌ در آب‌ می‌اندازند و این‌ ترانه‌ رامی‌خوانند: سوزن‌ مال‌ سوزندان‌ است‌، اول‌ مال‌ دوستان‌ من‌ است‌، دوم‌ مال‌ دیگران‌ است‌

شرکت‌ کنندگان‌ دور کوزه‌ آب‌ حلقه‌وار می‌نشینند، ابتدا کسی‌ که‌ ترانه‌های‌ مراسم‌ را در آن‌ شب‌می‌خواند (امیری‌ خوان‌) ترانه‌ای‌ در رسای‌ آب‌ می‌خواند.آب‌ می‌گوید من‌ فرزند کوه‌ خاموشم‌،  یک‌ سرم‌ به‌ دریا و صد سرم‌ به‌ کوه‌ است‌، به‌ روی‌ سنگ‌ سفید کوهستان‌ موج موج می‌زنم‌، سخن‌ یک‌ ساله‌ را در دقیقه‌ای‌ برایت‌ می‌گویم‌

 

بعد از ذکر این‌ مقدمات‌ هر کس‌ نیّتی‌ می‌کند و چیزی‌ از خود از قبیل‌ انگشتر، النگو، دگمه‌ی‌لباس‌، و … در ظرف‌ آب‌ می‌انداز، پسر یا دختر نابالغی‌ را در کنار کوزه‌ می‌نشانند، پس‌ از خواندن‌ هر ترانه‌، دختر یا پسر دست‌ در آب‌ کوزه‌ می‌کند و یکی‌ از اشیاء را از درون‌ کوزه‌ بیرون‌ می‌کشد و به‌جمعیت‌ نشان‌ می‌دهد. صاحب‌ شی‌ براساس‌ محتوا و معنای‌ شعر مراد خویش‌ را تعبیر می‌کند. این‌مراسم‌ تا پاسی‌ از شب‌ ادامه‌ دارد. رسم‌ دیگر تیرما سینزه‌، رسم‌ لال‌ شوش‌ زنی‌ است‌. در این‌ شب‌ بزرگتر خانواده‌ بی‌آن‌ که‌ کلامی‌به‌گوید، با یک‌ چوب‌ نازک‌ (شوش‌) به‌ آرامی‌، اهل‌ خانه‌، دام‌ها، در و دیوار، انبار و چیزهای‌ دیگر ازقبیل‌ درختی‌ که‌ بار نمی‌آورد، دختری‌ که‌ به‌ خانه‌ شوهر نمی‌رود، را می‌زند تا موجب‌ برکت‌ و حرکت‌آن‌ها شود. در این‌ رسم‌ باور به‌ برکت‌دهی‌ در بی‌کلامی‌ است‌.

 

در این شب، سنت مذهبی که برگرفته از یکی از آداب نجومی شیعیان ایران خصوصاً دیلمیان می باشد و به عبارت دیگر هرگاه شیعیان آل بویه(دیلمی) در گیلان و مازندران براثر قحطی یا خشک سالی و انقراض نسلی یا شکست قوم و قبیله ای بر اثر اتفاقات زمینی یا آسمانی به وقوع پیوسته باشد در این سنت الهی که برگرفته از اعتقادات قومی مازندرانی های شیعه مرام می باشد با استعانت از اهل برات حضرت علی (ع) به شیوه ای که با ترکه ای از چوب که شیش ši š نامیده می شودبه سراغ درختان نابارور به قول فردوسی (سترون) نازا می روند بطوریکه همراه با این رسم عده ای به عنوان شفاعت گر یا شفیعان درصدد شفاعت حمله موجود بر می آیند. ناگفته نماند آنچه قابل نتیجه می باشد شفاعت یا دستگیری فردی که در میان قوم به پاکی شهرت دارد، موجب باروری درخت نازا می گردد که این اصل را در مورد زنان نابارور هم به کار می برند. لازم به ذکر است درختی را که از این راه بهره ور گشته شجره المراد گویند.

 


در آن شب به رسم تنقل غذاهای رسمی سنتی از قبیل، پیس گندله pise gondele و پشت زیک pešte zik و بادونه badune و برف دشو barf dešo که عموماً به دستان پیران قوم تدارک دیده می شد به عنوان شب چره و تناولات در این شب به عنوان رسم پذیرایی می باشد حفظ گشته.
این جشن اکنون در مناطق مختلفی از مازندران و گیلان به گونه های مختلف برگزار می‌شود.

3 دیدگاه در “آئین سنتی تیرما سینزه‌

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *