اصل و سرچشمه ظروف فلزی مارلیک

درباره ی اصل و سرچشمه جام ها و ظروف تپه ی مارلیک این مساله مطرح می شود که آیا این آثار زاییده فرهنگ مردمان بومی گیلان است و در جنوب دریای کاسپین تولید شده یا در تمدن های اطراف تولید شده و به این منطقه آورده شده است. بعضی از باستان‌شناسان اشیای یافت شده در تمدن مارلیک را مطعلق به تمدن های اطراف میدانند و اظهار داشته اند این آثار در منطقه ای دیگر ساخته شده و به این سرزمین وارد شده اند.

 

موارد و دلایل و نکاتی وجود دارد که مخالف نظریه ی قبلی است و امکان اینکه این ظروف بومی این منطقه بوده و در همین ناحیه ساخته شده باشند را تایید می کند. برای شناخت مکتب هنری و آثار باستانی تمدن مارلیک باید نقوش پدید آمده در اشیای مارلیک و نحوه ریخته گری و قالب سازی و قلم زنی این آثار را بررسی کنیم و با ویژگی های منحصر به فرد آثار باستانی مارلیک آشنا شویم.

 
یکی از شاخصه مهم تمدن مارلیک و آثار یافت شده در گیلان واقع‌گرایی و تقلید هنرمندان گیلانی از طبیعت اطراف خود است، به ویژه نمایش حیواناتی مانند قوچ و بز کوهی و گاو کوهان‌دار در مجسمه ها نشان دهنده روح گیلانی است که در این آثار وجود داشت. هنرمندان مارلیکی همواره ظروف را به صورت برجسته قالب سازی و قلم زنی میکردند تا آثار ساخته شده یکنواخت و ساده نباشد. در جام مارلیک و چند ظرف سیمین و زرین دیگر صورت و شاخ و پوزه‌ی حیوانات برجسته شده است. بیرون زدگی سر گاو های بال‌دار از بدنه‌ی جام زرین مارلیک از نمونه های منحصر به فرد تمدن این منطقه بلکه هنر گیلانیان باستان شناخته می شود. دیگر شاخصه های تمدن مارلیک تجریدی بودن نقش ها است که در بعضی از ظروف مفرغی آبریز ناودانی شکل نمادی از منقار پرندگان یا مرغ ماهی‌خوار بوده است.
 
در تولید و ساخت مجسمه ها اعم از سفالی و فلزی نوعی حرکت در حالت انسان ها و حیوان ها نمایان است. در مجسمه های سفالی انسان هادر حالت فریاد زدن هستند و دست هایشان را تا دهان بالا آورده‌اند. نقش یک شکارچی در حال کشیدن کمان، حالات حیواناتی چون گراز و سگ و پلنگ که آماده حمله هستند نمونه دیگر این ویژگی مشترک در تمام آثار تمدن مارلیک است. ویژگی جالب‌تر دیگر آثار حرکت توالی آن ها به جهتی خاص یا به دور ظرف مدور است. یکی از مهمترین آثار تمدن مارلیک جام افسانه زندگی است که سیر زندگی یک بز کوچک را از مرحله‌ی شیرخواری، بلوغ، شکار و مرگ و دوران جنینی و تولدی دیگر با استادی نشان داده است. ویژگی تحرک و پویایی در اکثر جام های تمدن مارلیک وجود داشته است.
 
یکی دیگر از ویژگی های تمدن مارلیک خلق تصاویر ترکیبی و افسانه ای و نمادین است. این موجودات از ترکیب بدن حیوانات و سر پرندگان و یا ترکیب قسمت هایی از بدن و اندام انسان و حیوان و پرندگان پدید آمده‌اند. نکته ای که در اکثر جام ها و مجسمه های سفالی تمدن مارلیک وجود داشته نقش پراهمیت گاو در معیشت مردم و استفاده از گوشت، پوست و شیر این حیوان است. گاو در کنار کارایی اصلی آن که شخم زدن زمین است، نمادی از قدرت و نیرومندی و حتی باروری محسوب می شود. در میان مجسمه‌ی حیوانات مجسمه گاو بیشتر است، و از آنجا که گاو از حیوانات اهلی و بومی گیلان به شمار می رود، مظهر هنر و تمدن مارلیک شناخته می شود.
 

در اکثر ظروف و آثار یافت شده در تمدن مارلیک ویژگی های مشترکی همانند یکنواختی، جانداری، تحرک، زیبایی وجود دارد که نشان از وحدت و یکپارچگی آن با طبیعت و هویت بومی گیلان است. سبک زیبا و جالب نقش برجسته ای که روی جام طلای مارلیک به کار رفته یکی از زیباترین جام های طلا است که با همان کیفیت والا روی ظرف مفرغی با نقش برجسته شیر مارلیک نیز بدون تفاوت بکار بسته شده است و وحدت و یکپارچگی مکتب هنری مارلیک را به خوبی نمایش دهد. به خصوص جام های مفرغی با وجودی که غالبا شکسته و فقط قطعاتی از آن باقی مانده ولی روی همین قطعات شکسته زیباترین و ظریف ترین نقوش که از هر لحاظ با نقوش جام های طلا برابر کرده و با آنها هماهنگی دارد و صفات مشخصه ی یک مکتب هنری نمایش می دهد عرضه شده است.
 

تمدن مارلیک، زاییده‌ی فرهنگی اصیل است که چون هر فرهنگ قدرتمندی، تاثیراتی شگرف بر مناطق هم‌جوار و دور دست عصر خویش بر جای نهاده است، آنچنان که خود از فرهنگ دیگران تاثیر پذیرفته بود. باستان شناسان و دانشمندان نیز پس از مطالعه و بررسی آثار بدست آمده در این منطقه به همین نتیجه رسیده و معتقدند که جام های تزیینی مکشوفه در حفاری مارلیک از ساخته های محلی و هنر بومی منطقه مارلیک بوده و از تولیدات این مکتب هنری است. پروفسور ویلکینسن در مقاله ای که در باره ی دو فنجان فلزی که به منطقه ی اطراف مارلیک نسبت داده شده و فعلا در موزه ی مترو پولیتن است تنظیم کرده است شرح مفصلی نوشته و پس از بررسی مفصل در باره ی این مکتب و وجود آن در این منطقه در نتیجه گیری خود که عینا در اینجا نقل می شود اظهار کرده است که:
 
«به نظر می رسد که در منطقه مارلیک بیش از یک سبک هنری به وسیله ی هنرمندان به کار گرفته شده و این نظریه بیشتر قابل قبول است تا اینکه ظروف مارلیک را به دو دسته تقسیم کنیم ، یکی آنهایی که در منطقه ساخته شده و دیگری آنهایی که در خارج ساخته شده و به این منطقه وارد شده است. یکی از سبکهای به کار گرفته شده به وسیله ی هنرمندان مارلیک سبکی است که نمونه ی آن فنجان با نقش گوزن است که ظاهرا هنرمند سبکی را که سبک بومی ساکنان این منطقه بوده بکار بسته است و سبک دیگر سبکی است که نمونه ی آن روی جام غزال نمایش داده شده و هنرمندان با توجه و الهام گرفتن و اقتباس کردن از سبکهای هنری و صحنه ها و موضوع های مکتب های گذشته ی موجود در بین النهرین و همچنین در سایر قسمت های ایران به تولید و ساخت آنها مبادرت ورزیده اند.»
 

منابع:
[۱]-عزت‌الله نگهبان، مارلیک (نشریه) شماره ۲
[۲]-عزت الله نگهبان، مروری بر ۵۰ سال باستان شناسی
[۳]-عزت‌الله نگهبان، حفاری های مارلیک
[۴-بهروز همرنگ، تمدن مارلیک (دانشنامه فرهنگ و تمدن گیلان)

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *