تاریخ جنوب کاسپین در عصر سنگ (بخش اول)

اصطلاح عصر سنگ را نخستین بار رومیان و چینیان باستان به کار برده‌اند. با این حال در سال ۱۸۱۹ کریستیان یورگنسن تامسن، نخستین موزه‌دار موزه ملی دانمارک، به هنگام ساماندهی مجدد اشیای موزه اش، تصمیم گرفت آن‌ها را براساس مواد معمول به‌کار رفته در زمان ساختشان بچیند. تامسن آثار موزه اش را سه بخش کرد: عصر سنگ، عصر مفرغ و عصر آهن.خوراک مردمان این دوران از سوی شکارچیان و گردآورندگان و از گیاهان و گوشت جانوران فراهم می‌گشت. مردمان این دوره به بخش‌هایی از تن جانوران مانند جگر، قلوه و مغز دلبسته بودند. خوراک روزانه اینان سرشار از کربوهیدراتی بود که از بنشن و یا حبوبات به دست می‌آمد.پژوهش‌ها نشان می‌دهد که دوسوم انرژی مورد نیاز مردمان آن دوران از گوشت به دست می‌آمد. این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که آنان نیز مانند مردمان کنونی از چربی پرهیز می‌کرده‌اند ولی نه به همین نسبت کنونی . گمان برده‌می‌شود که نخستین مصرف شراب که از ترش‌شدن انگورهای وحشی ساخته شده‌بوده در این دوره رخ داده‌شده‌باشد.عصر سنگ خود به سه بخش پارینه سنگی و میانه سنگی و نو سنگی تقسیم می شود . که در دوره پارینه سنگی تا میانه سنگی انسان ها در غار های جنوب کاسپین زندگی میکردند و با معتدل شدن آب و هوا به نقاط جلگه ای پراکنده شدند و ما در اولین بخش از تاریخ سرزمین کاسپی عصر سنگ را بررسی میکنیم .

 

کُواتِرنِری یا دورهٔ چهارم زمین‌شناسی بخشی از زمان‌بندی زمین‌شناسی است که در انتهای دوران سوم زمین‌شناسی قرار گرفته و حدود دو میلیون سال گذشته تا زمان حال را دربر می‌گیرد. نظر به اینکه یخچالها در این دوره توسعه زیادی داشته‌اند، آن را در زمین‌شناسی دوره توسعه یخچال‌ها نیز نامیده‌اند. در این دوره‌ سطح آب دریای کاسپین  بالا آمده و زمین های جلگه ای گیلان و مازندران زیر آب رفته بود و انسان ها در غارها می زیستند و آب دریا تا پای کوهای البرز هم می رسید باستان شناسان پس از کاوش در غارهای جنوب دریای کاسپین به نشانه های زیادی از عصر سنگ دستیافتند .

 

http://www.mediafire.com/convkey/d91a/vt7i8n8293uzf21zg.jpg?size_id=6    http://www.mediafire.com/convkey/ffdf/tfn1c2babnt9a48zg.jpg?size_id=5

 

یکی از غار ها در دوره کهن سنگی غار دربند رشی است . این غار در جنوب روستای رحمت آباد شهرستان رودبار ، در ارتفاع حدود ۷۵۰ متری از سطح دریا واقع شده است . این مکان باستانی شامل غار بزرگ کویل گر با طول تقریبی ۶۰ متر و غار جوکویله با طول تقریبی ۳۰ متر است.غار دربند  نخستین بار بوسیله دکتر ولی جهانی (باستان شناس) در سال ۱۳۸۴ شناسایی و بررسی شد که طی آن شماری بقایای استخوان جانوران و انسان و همچنین تعدادی قطعات سفال (هزاره اول ق م) گردآوری شد. پس از بررسی اولیه پرونده ثبت این غار آماده و در مرداد ۸۴ با شماره ۱۳۲۱۹ به ثبت آثار ملی رسید.

 

در بررسی‌های مجددی توسط بیگلری، جهانی و شیدرنگ در این غار علاوه بر بقایای سنگواره‌ای جانوران (از جمله خرس غار)، تعدادی ابزار سنگی شامل یک ساطور، تراشه روتوش شده، سنگ مادر و ضایعات تراش سنگ از سطح رسوبات گردآوری شد که مربوط به دوره پارینه سنگی قدیم است. در اردیبهشت ماه ۱۳۹۱ نخستین فصل گمانه زنی در غار دربند  به سرپرستی دکتر فریدون بیگلری و با  دکتر ولی جهانی و مشارکت متخصصین میان رشته‌ای انجام شد. در نتیجه این گمانه زنی مجموعه غنی از بقایای باستان شناختی شامل سنگواره جانوران و دست ساخته‌های سنگی بجای مانده از ساکنان غار کشف شد . طبق مطالعات جدید این غار پیش از ۲۰۰ هزار سال پیش مسکن شکارچیان عصر سنگ بوده‌است. غار دربند قدیمیترین سکونتگاه تاریخگذاری شده جنوب کاسپین است .

 

انسان‌هایی که در غارهای باستانی گیلان زندگی می‌کردند پس از خروج از غار به مرور باعث پیدایش تپه زاغه شدند . تپه زاغه در منطقه بلوک زهرای بخش جنوبی دشت قزوین و در حدود ۱۴۰ کیلومتری غرب تهران و ۸ کیلومتری شمال شرق دهستان سگز آباد واقع شده است. نخستین بار دکتر نگهبان در سال ۱۳۴۹ مطالعه و حفاری بر این تپه را آغاز نمود.پس از آن آقای رضا مستوفی فرد و دکتر شهمیرزادی حفاری را ادامه دادند .

 

مصالح ساخت بناهای این محوطه باستانی خشتهای گلی بودند. خشتها دستی ساخته شده بودند. از سنگ به دلیل کمبود آن در محل خیلی کم استفاده شده است. خشتها قبل از خشک شدن با انگشتان دست سازنده سوراخ میشدند تا حمل آنها آسان شدو و بتوان از سوراخها به عنوان دستگیره استفاده کرد.همچنین شیارهایی نیز بر روی خشتها داده میشدند تا ملات بتواند در بین خشتها به آسانی پخش شود. آرایش دیوارها توسط کاهگل بوده و روی آنها نقوش هندسی رسم میکردند. بعضی مکانها را با سفالهای شکسته تزیین کرده بودند.هر بنا چهار دیوار محصور کننده داشت که در یک دیوار با همسایه خود مشترک بوده. همه خانه ها به خیابانی که به میدان اصلی روستا میرسیده یک در اصلی داشته اند. جهت خانه ها شمال شرقی به جنوب غربی است و مجموعا ۲۱خانه در حفاریها بیرون آمد. جهت وزش باد در این منطقه از جنوب شرق به شمال غرب و یا برعکس است و جهت ساخت خانه ها به صورتی است که دیوارها مانند یک بادشکن عمل میکنند و از وزش باد به داخل خانه ها جلوگیری کنند. ارتباط اتاقها به همدیگر و به حیاط از طریق در بوده است. از آنجا که ارتفاع بقایای دیوارها در حفاری از ۵۰سانتیمتر تجاوز نمیکرد نمیتوان در مورد در و پنجره ها نظری داد.برخی خانه ها تنور پخت نان داشتند.در هر خانه خمره هایی مخصوص نگهداری آذوغه و آب وجود داشت.

 

سفالهای زاغه دست ساز بودند و شاموت آنها گیاهی بود.خمیر خوب ورز داده نمی شد و کوره ها گل سفال را به خوبی نمی پختند. رایج ترین اشکال سفال شامل لیوان،کاسه،سبو و کماجدان بودند.برخی ساده و برخی منقوش بودند. اشیای گلی و سنگی و استخوانی در این منطقه به وفور نمایان شدند. برخی اشیای مسی نیز دیده میشود .
گورهای این روستا در زیر خانه ها یا در معابر و کوچه قرار داشت.اجساد در جهت مشخصی در گور قرار نمی گرفتند.اجساد کودکان و نوزادان جمع شده دفن میشدند.افراد بالغ به صورت باز خوابیده یا با پای خم دفن میشدند.کودکان در زیر سقف و افراد مسن در محوطه باز دفن میشدند.اجساد را قبل از دفن با گل اخری میپوشاندند و به جز یک مورد بدون کفن دفن میکردند. در برخی نقاط تپه زاغه سطح پیشرفته‌ای از فرهنگ و تمدن دست یافته بودند که با پیشرفته‌ترین نقاط دنیا یعنی میان‌رودان پهلو می‌زد .

 
منابع :

[۱]-تصاویر غار دربند رشی

[۲]-خبرگزاری میراث‌فرهنگی، تاریخ سکونت در ایران به بیش از ۲۰۰هزار سال رسید

[۳]-غار دربند رشی رودبار در مسیر ثبت جهانی

[۴]-کتاب کتاب میراث فرهنگی استان قزوین، محوطه های باستان شناختی استان قزوین
[۵]-ایران در پیش از تاریخ، دکتر صادق ملک شهمیرزادی، تصاویر تپه زاغه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *