دکتر تائب و تاریخ پزشکی مدرن رشت

یکی از شاخه های علم تاریخ که امروزه روز در محافل آکادمیک و نهادهای علمی-دانشگاهی بسیار مورد توجه است و محققان وپژوهشگران بسیاری در چارچوب آن به مطالعه و تتبع می پردازند تاریخ پزشکی است. این شاخه از معرفت تاریخی، هم خود را مصروف بررسی مناسبات درمانگر-بیمار و شیوه های تعامل با مقولات بیماری و بهداشت در ازمنه گذشته می نماید. شاید بتوان یکی از آثار کلاسیک و خواندنی در حوزه تاریخ پزشکی را کتاب (پیدایش کلینیک یا The birth of clinic) اثر اندیشمند بزرگ فرانسوی، میشل فوکو دانست. وی در این کتاب خواندنی جا به جا با ارائه مثالهای تاریخی و گریز به روابط درمانگر-بیمار در در ادوار متعدد و متنوع تاریخی نظیر قرون وسطی، دوره رنسانس و… به چگونگی پیدایش بیمارستانهای جدید با نگاهی جدید می پردازد. فوکو همچنین در کتاب دیگرش، (تاریخ جنون یا Madness and civilization) چگونگی مواجهه با پدیده بیماری های روانی را در دوره های مختلف تاریخی ردیابی نموده و پیدایش تیمارستانهای مدرن را مورد تحلیل و واکاوی قرار می دهد.

 

وقتی به گذشته می نگریم صف بی انتهایی از پزشکان را می بینیم که به پیروی از حس وظیفه شناسی و فداکاری خویش که در کار روزانه از خود نشان داده و به تعداد بی شماری از دردمندان که احتیاج به مداوا داشته اند کمک رایگان کرده اند غم و اشک همنوعان خود را به شادی و خنده بدل نموده و با گسستن زنجیرهای درد و رنج به کامیابی ها و موفقیت های فراوان صورت عمل بخشیده اند. با اینحال، تاریخ حتی نام آنها را از از خاطر برده است. هریک از این پزشکان عمر خود را در این جهان گذرانده و آنگاه چشم از آن فروبسته اند. ولی مدتها یادشان در خاطر کسانی که مورد تفقد و معالجه ایشان قرار گرفته بودند باقی مانده است شاید گهگاهی، نام و نشانی، یعنی چند اسم و چند تاریخ در سالنامه دانشگاهها و محافل علمی باقی مانده است. تاریخ پزشکی به ویژه در گیلان، آنگاه صورت مدون خواهد یافت که غبار قرون از چهره اطبای گمنام این دیار زدوده و به عالم علم معرفی گردند.

 
غرض از بیان مقدمه فوق، رسیدن به این نکته بود که علی رغم وزن و اهمیت شاخه تاریخ پزشکی، قدر و منزلت آن در ایران کنونی و بالاخص در گیلان شناخته شده نبوده و پژوهشهای صورت گرفته درباره آن نیز بسیار تنک و کم مایه.
اما مرحوم دکتر حسن تائب که به حق از مفاخر پزشکی گیلان زمین و تجسم تاریخ پزشکی مدرن دیارمان می باشند با تالیف کتاب گرانمایه و سترگ (تاریخ بیمارستانهای رشت، از مشروطه تا انقلاب اسلامی) گامی بزرگ در ثبت و ضبط و تدوین این دانش مهم و غیرقابل اغماض برداشتند. از ویژگیهای این کتاب نثر روان و شیوا و توصیفات هنرمندانه مولف است که همچون یک شاهد عینی، خواننده را به هزارتوی حوادث گونه گون شهر رشت در ادوار گوناگون برده و در حین پرداختن به مباحث بیماری و پزشکی، این مطالب را در بستر وسیعتر و کلی تر تاریخ گیلان و و حوادث و رویدادهای سیاسی و اجتماعی محاط بر آن می پروراند.

 

به باور دکتر تائب تا حدود سال ۱۲۹۰خورشیدی، آموزش طب، کاملا تجربی و درمان نیز سنتی بود این نوع از طب در سال ۱۳۲۰ به طور کامل منقرض گردید. پیامد رواج و گسترش پزشکی مدرن، پیدایش بیمارستانهای نوین بود.

 
به اعتقاد نویسنده کتاب، نخستین بیمارستان مدرن در رشت، بیمارستان آقا سیدعلی آقا بود که در محله حاجی آباد رشت و به مدد حمایتهای مالی حاج میرحسین خان که از مالکین بزرگ گیلان بود و بعدها اخلافش شناسنامه صالحی گرفتند تاسیس شده بود در سال ۱۳۷۳ با بیل و کلنگ به جان ساختمان قدیمی این بیمارستان که حائز ارزش تاریخی والایی بود افتادند و این اولین یادگار پزشکی را که هنوز قادر به ادامه حیات بود به قصد نوسازی تخریب کردند.
البته پیش از این و در جریان جنبش جنگل، تشکیلات بهداشتی-نظامی خیزش جنگل در گیلان، موسوم به صحیه جنگل فعال بود که با محوریت طب نظامی به اراده خدمات بهداشتی-درمانی در گیلان می پرداخت. دکترحشمت مرد شماره دو جنگل، خود، پزشک بود و نتیجتا این مقوله مورد توجه خاص رهبران جنگل قرار داشت. در شروع نهضت جنگل، دکتر حشمت در لاهیجان، طبابت می کرد که میرزاکوچک به دیدن او رفت وی جزو هسته اولیه این نهضت بوده در اداره درمانگاه سیار و تهیه دارو از گیاهان که از پدرش آموخته بود نقش اساسی داشت. به مدت ۴ سال و نیم درگیر مبارزه مسلحانه بود و در سنین سی سالگی اعدام شد.
 
پس از بیمارستانهای صحرایی و سیار جنبش جنگل و با پایان کار این نهضت و تسلط مجدد دولت مرکزی بر گیلان، می توان از مریضخانه آمریکایی رشت به عنوان بخشی دیگر از تاریخ بهداشتی-درمانی این شهر نام برد ابن مرکز از ۱۲۸۵ خورشیدی شروع به کار نموده و تا سال ۱۳۴۲ به فعالیت خود ادامه داد و بخش مهمی از تاریخ پزشکی مدرن شهر رشت محسوب می شود. نویسنده کتاب، فعالیت پزشکان، پرستاران و پرسنل بهداشتی-درمانی این تشکیلات و نقش تاثیرگذار آن در تاریخ رشت را با قلم شیوای خود چنین توصیف می نماید:
 
«تشکیلاتی که بیش از نیم قرن با کمال صداقت و عطوفت، به مردم این منطقه خدمت کرد این نوشته شاید برای نسل حاضر که در هر خیابان شهرش ده ها تابلو نئون پزشکان با انواع تخصص ها و فوق تخصص ها خودنمایی می کند و انواع کلینیک ها و درمانگاهها و بیمارستان های عمومی و خصوصی مجهز به تازه ترین تجهیزات فنی آماده ارایه خدمت هستند و سطح روستاهایش با پزشکان تحصیلکرده پوشش داده شده است، معنی و مفهومی نداشته باشد و ابتدایی و پیش پاافتاده جلوه کند ولی اگر به نود سال قبل برگردیم و خود را در شهری ببینیم فاقد هرگونه وسایل بهداشتی و درمانی، با آب و هوایی مرطوب و نمناک و آسمانی مه آلود و همیشه گریان و باران های متوالی گاه ۴۰-۳۰ روزه و زمین های باتلاقی و متعفن و بیماری های خانمان براندازی چون سل، مالاریا، طاعون، وبا و انواع انگلها، شهری که در معرض هجوم و تاخت و تاز بیگانگان و خودی بود.
 
شهری که فاقد راه و امنیت و بهداشت بود، شهری که سکان طبابتش به دست چند حکیم باشی و عطارباشی بود آنگاه ارزش وجودی دکتر فریم ها و دکتر تاشچیان ها (پزشکان بیمارستان آمریکایی رشت) که عالی ترین تحصیلات روز را در اختیار داشتند ولی برپایه اعتقادات مذهبی واجتماعی، زندگی در کشور آباد و مرفه خود را رها کرده و در منطقه ای محروم به مدت چهل سال بهترین ایام عمر و جوانی خود را گذراندند و به رحمت حق پیوستند نمایان می گردد اطبایی که مردم جز نیکی و خدمتگزاری خاطره دیگری از آنها نداشتند و همیشه به دیده احترام و حق شناسی به آنها می نگریستند اطبایی که با کمترین امکانات موجود با چمدانی از داروهای روز، اغلب پیاده و گاه با چارپایان به روستاها و بازارهای هفتگی می رفتند و به درمان بیماران می پرداختند و مستمندان را دلجویی می کردند.»

 

حقیقتا با قرائت این صفحات از کتاب و مقایسه اخلاق پزشکی در آن عصر با زمانه کنونی که برخی پزشکان بدون پرداخت هزینه ویزیتهای گزاف و تقبل نرخهای سرسام آور جراحی، حاضر به تیمار بیماران نیستند به این نتیجه می رسم که اگرچه در سالیان اخیر از نظر مظاهر مدرنیسم با سرعت به پیش تاخته ایم اما مع الاسف از منظر اخلاق پزشکی، دچار پسرفت و عقب ماندگی شده و با سرعتی غیرقابل باور به قهقراء رفته ایم.
 

در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، جمعی از بزرگان و شخصیتهای شناخته شده شهر رشت همچون محمدعلی پیربازاری که سابقه حضور در نهضت جنگل و همراهی میرزاکوچک خان را نیز داشت موفق به تاسیس بیمارستان ملی رشت شدند که بعدها به پورسینا تغییر نام یافت. تا سال ۱۳۱۷ این بیمارستان به نام بیمارستان ملی رشت موسوم بود اما در این سال به علت پیدایش اختلاف بین هیئت موسس به ریاست پیربازاری و صحیه کل مملکتی، اداره بیمارستان از دست بانیان اصلی، خارج و به دولت واگذار شد و در نتیجه اسم بیمارستان را نیز عوض کرده و به بیمارستان پورسینای رشت تغییر پیدا کرد. نویسنده، ذر ادامه با اشاره به مقاله حاج تراب کمایی در روزنامه کادح، این تغییر نام بیمارستان را که بر اساس انگیزه های خاص، صورت گرفت مورد انتقاد قرار می دهد:
 
«شیخ الرئیس ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا، مشهور به ابن سینا، دانشمند و طبیب عالی مقام و فیلسوف را اکثر درس خوانده ها می شناسند. هرجا که مرکزی معتبر برای خدمات درمانی مردم ساخته می شود پیشنهاد می کند که در درجه اول بر تارک آن نام ابن سینا را نصب نمایند.اما پورسینا، ترجمه ای است پارسی از ابن سینا و این تفسیر، مربوط است به زمان سلطنت رضاشاه که به انگیزه سره کردن زبان پارسی و زنده ساختن زبان کهن به ستیز با واژه های بیگانه پرداختند. اساس این اندیشه چندان بی اصل نبود ولی نحوه عمل با زبان پارسی کاری کرد که مغولها با شهرهای آباد و معمور ایران نکرده بودند. نام ابن سینا نیز به همین بلیه گرفتار آمد و برای گریز از این بن بست (ابن) به (پور) پارسی تبدیل شد و به جای ابن سینا، پورسینا را برگزیدند.استعمال پورسینا به جای ابن سینا، به همان استدلالی که استاد علامه اقبال آشتیانی (در انتقاد از نامگذاری بیمارستان سینا در تهران به جای ابن سینا) آورده اند کاری غلط و ناستوده است و استمرار به کار بردن این کلمات، کم کم ذهن و یاد آیندگان را با خود مانوس می سازد که زدودن آن از متون فارسی، سخت و دشوار می گردد.»
 
همچنین بخش قابل توجهی از کتاب (بیمارستانهای رشت) به یادآوری اسامی، شرح حال و خدمات نخستین پزشکان شهر رشت می پردازد پزشکانی خوشنام که با احساس مسوولیت و تعهد بالا نسبت به درمان بیماران با کمترین امکانات، اهتمام می ورزیدند. نکته قابل تامل و جالب توجه در این اثر، عکسها و تصاویر قدیمی و بی همتایی است که مولف از مراکز بهداشتی-درمانی شهر رشت و اطبا و پزشکان و پرسنل آن در کتاب درج نموده و به نوعی تاریخ مصور پزشکی شهر رشت را پدید آورده درمجموع، کتاب مذکور را می توان از جهت پرداختن به مقوله مغفول و فراموش شده تاریخ پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی در گیلان حائز ارزش تاریخی والایی قلمداد نمود.

6 دیدگاه در “دکتر تائب و تاریخ پزشکی مدرن رشت

    • فروردین ۲۹, ۱۳۹۳ در۹:۰۶ ق.ظ
      پیوندیکتا

      ایتا کیتاب داره به ایسم (( گیله تجربه)) کی پزشکی و دوادرمان سنتی گیلکیه اونه میئن بررسی بوکوده

    • فروردین ۳۰, ۱۳۹۳ در۴:۳۵ ق.ظ
      پیوندیکتا

      آها
      اونه مرم دأرم
      ولی مو ایجا بوخؤندم گه دوکتر تائب نؤمی یته فرهنگ لغت گیلکی پزشکی بنویشته

      ویشتر موجنم گونم تره

    • فروردین ۳۰, ۱۳۹۳ در۶:۳۴ ق.ظ
      پیوندیکتا

      ویر کونم تی منظور «واژه‌نامه‌ی طب سنتی گیلان» کی در سال ۱۳۸۸منتشر بوبوسته ببه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *