زیاریان یا آل زیار دیلمی (گیلانی)

زیاریان یا آل زیار و آل بویه دو خانواده دیلمی از سرزمین گیلان بودند که توانستند به حکومت گیلان برسند. دیلمی نام قوم و گویشی از زبان گیلکی در منطقه کوهستانی گیلان بود به نام دیلمستان. دیلمیان سخت نیرو گرفتند و مدت ۱۲۷ سال حکومت راندند و چون خلفا در برابر آن‌ها چاره‌ای جز تسلیم ندیدند، حکومت بغداد را به آنها واگذاشتند و خود به عنوان خلیفگی و احترامات ظاهری قناعت کردند. در واقع، بعد از حکومت نیمه مستقل طاهریان و پس از صفاریان و در ایام امارت امرای سامانی در ماوراءالنهر و علویان، خانواده‌های دیلمی (گیلانی) توانستند بر قسمت عمده فارس ها و اعراب، یعنی از خراسان تا بغداد تسلط یابند. حکومت این خانواده‌ها به نام دیلمیان شهرت یافته‌است. زیاریان یک سلسله زیدی مذهب از مناطق کوهستانی گیلان بزرگ بودند. آنان ابتدا در جنوب دریای دریای کاسپی و طبرستان و گرگان حکومت می‌کردند. مرداویج بن زیار بنیانگذار زیاریان بود. او اول به حسنیان طبرستان و سپس به اسفار بن شیرویه سردار گیلی خدمت می‌کرد.

 

بعد از فتوحات مسلمانان در اکناف ایران (با اینکه تا اقصی نقاط خراسان تحت نفوذ اعراب مسلمان در آمد) باز هم دیلمان (گیلان) از حملات آنان محفوظ ماند. خاندانهای قدیم آن ولایت، مانند فرزندان گیل گاوبارگان در طبرستان و خانواده جستان (حدود رودبار و منجیل) همچنان به آداب و رسوم خود زندگی می‌کردند. همچنین، بسیاری مذهب خود را نیز حفظ کردند، تا روزگاری که گروههای از عراب طرفدار خاندان علی و شیعیان زیدیه به آن نواحی پناه بردند و مورد حمایت همان خانواده‌ها قرار گرفتند. چنانکه وقتی داعی کبیر حسن بن زید در آن نواحی سکنی گزید، جمعی کثیر از مردم طبرستان و گیلان (دیلمان) به طرفداری او برخاستند. همچنین در جنگهایی که میان او و یعقوب لیث صفاری رخ داد، مردم گیلان (دیلمان) از او حمایت بی دریغ نمودند.

 

مسئله گیلان از همان اوایل طلوع آنها برای سامانیان حل نشده باقی مانده بود. اسفار پسر شیرویه سردار دیلمی، هر چند ابتدا با سامانیان همراه بود، اما در آخر کار بر آنان شورید و به تدریج گرگان، طبرستان، قزوین، ری، قم، کاشان و خراسان را به تصرف خود درآورد. اسفار فرماندهی سپاه خود را به یکی از بزرگان ولایت، یعنی مردآویچ پسر زیار سپرد، ولی خود با طغیان سربازان رو به رو گردید و در طالقان به قتل رسید (۳۱۶ ه. ق.). قلمرو حکومت مردآویچ علاوه بر طبرستان و قسمتی از گیلان، به شهرهای ری، قم و کرج ابودلف (کرهرود) و ابهر و بالاخره همدان رسید. حتی سپاه خود را به حدود دینور نیز فرستاد (۳۱۹ ه. ق.). مرد آویچ، اصفهان را فتح کرد و خیال حمله به بغداد را داشت. وی به زبان آورده بود که من شاهنشاهی ساسانی را بر می‌گردانم [تاریخ الخلفاء سیوطی، ص ۲۵۹] و قصد داشت که مدائن را پایتخت قراردهد. او پس از آنکه مراسم جشن سده را در اصفهان بر پای داشت، به علت اختلافی که میان غلامان ترک و دیلم او پیش آمده بود، به دست غلامان ترک در حمام کشته شد (۳۲۳ ه. ق.).

 

بعد از مرد آویچ دیلمی، جمعی از یاران او برادرش وشمگیر را از مازندران (طبرستان) به اصفهان و ری احضار کردند که حکومت را به او بسپارند، اما چنانکه خواهیم دید، حکومت ولایت های عمده دیگر به دست آل بویه افتاد و این خانواده بعضی نواحی قلمرو حکومت خود رابه حوالی مرزهای ساسانی رساندند. در این مدت، وشمگیر تنها به حکومت گرگان و قسمتی از مازندران اکتفا کرد (۳۲۳ تا ۳۵۷ ه. ق.). جنگهای او با آل بویه، به شکست انجامید و تقاضای کمک از نوح بن نصر سامانی نیز بی نتیجه ماند. وشمگیر در حالی که آماده نبرد با آل بویه می‌شد، در حین شکار، مورد حمله گرازی قرار گرفت و کشته شد (اول محرم ۳۵۷ ه. ق.). بهستون (بیستون) پسر وشمگیر، با برادرش قابوس رقابت داشت و حوزه حکومت قابوس (بعد از مرگ برادر) به همان گرگان و مازندران منحصر شد.

 

در جنگی که میان او و آل بویه در حوالی استرآباد در گرفت، شکست خورد و به خراسان فرار کرد (۳۷۱ ه. ق.). بعد از آن، گرگان در دست آل بویه باقی ماند و قابوس نیز در ۴۰۳ ه. ق. به قتل رسید. بعد از او، فرزندش منوچهر که داماد سلطان محمود نیز بود نتوانست بر قلمرو خود بیفزاید و نوشیروان پسرش، و جستان نوه اش، تنها به صورت امرای محلی در گرگان تا حدود (سالهای ۴۳۵ ه. ق.) حکومت راندند. در تمام مدتی که قابوس و منوچهر و سایر اولاد زیار در گرگان حکومت نیمه مستقلی داشتند، خاندان بویه که دست پرورده مرد آویچ بودند، پی در پی به فتوحات تازه دست می‌یافتند و قلمرو حکومت خود را توسعه می‌دادند.

 

منابع:

[۱]-مهرآبادی، میترا، تاریخ ایران، تاریخ سلسله زیاری

[۲]-زیاریان

3 دیدگاه در “زیاریان یا آل زیار دیلمی (گیلانی)

  • دی ۲۱, ۱۳۹۲ در۱۰:۴۹ ق.ظ
    پیوندیکتا

    مردآویج می نظر اصلن کسی نیه کی خأسسه بیم اونه گولار بؤنیم

    یته وحشیات کی همه کسه خو جی برمانئه (ترسانده) بؤ یؤ آخر سرم هونه برده”ن اونه بکوشتن

    متأسفانه هسأ ای آقا بوبئه یته جه ایران پرستی (تو بوخؤن نژادپرستان) نمادان

    پاسخ
  • دی ۲۱, ۱۳۹۲ در۲:۳۰ ب.ظ
    پیوندیکتا

    أگه أتو فکر بکونیم که هرکس نژادپرستان نماد ببوست نوا أنه گولاز کودن اشتبا ایسه .

    پاسخ
  • دی ۲۲, ۱۳۹۲ در۶:۰۵ ق.ظ
    پیوندیکتا

    می منظور اینه کی مردآویج کارایی بؤته کی کورش و انوشه روان همره فرقی نکونه.
    مو گونم نبأ کسی کی امی سامؤنˇ شی هیسه یهꞌ پیله کس چاکونیم و هونˇ موسان چی آدمی کی امی سامؤنˇ شی نیه بگیم جنایتکار.
    خوجیر بؤن یا بد بؤن به کویه شی بؤن نیه. ایشؤن یه سری معیار دأره کی سامؤن و زوؤن همره مشخخص نبونه.
    مو گونم اوجور کی مو بوخؤندم مردآویج یته کیا بؤ باخی کیاآنˇ موسان. پس هچی اونˇ گولاز نکونم.
    کۈن-دیم (برعکس) مو ایرانˇ کیاآنˇ مئن بخترین کیایه کریمخان دؤنم‭.
    بدأ ایچی تره بگوم: مو هیچ کیایˇ جی مره خوش نی ینه. همه جیر تا جؤر کس کسه مؤنن.
    پانفارسانˇ راجبم بأ بگوم کی: اوشان موجنن یته کسˇ دومبال تا اونˇ همره ۱٫ بگون آمو اسلامˇ جی پیشتری پور خوروم بیم و ۲٫ اسلامˇ پسی هم ویشتر او کسؤنیه قوبول درن کی ایسلامˇ دوشمند دشتن و خأسن هنده وگردن کویه؟ ساسانی ئن دؤره. کی او دؤره چی بؤ؟ ایران، تمددن و فرهنگˇ مئن خرˇ قلت زئه :). پس هنن بابک و مرداویج و ابومسلم و … الم کونن و فردهꞌ روزم هنن گونن کی: «بدی آمو شیمی مردآویجˇ گولاز کونیم؟ امی وسی گیلؤن و آزربایجؤن و کوردستؤن توفیر نکونه»

    بخشی مره. هنده روده درازی بؤتم 🙂 شرمنده

    پاسخ

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *