شیخ زاهد گیلانی در آئینه تاریخ

شیخ ابراهیم زاهد گیلانی، ولادت در سال ۵۷۳ ه.ش برابر با ۶۱۵ ه.ق از مهمترین شخصیتهای عرفانی ایران در قرن هفتم هجری قمری محسوب می شود. وی از مشایخ صوفیه و بنیانگذار طریقتی نوین در تصوف، شناخته می شود.
به نظر می رسد به لحاظ جامعه شناختی، در حدود قرن هفتم هجری به دنبال تهاجمات مغول و انهدام کلی تمدن ایران، یک نوع روحیه یاس و ناامیدی و ترک دنیا و اعتقاد به فانی بودن جهان بر انسان ایرانی مستولی شد، چرا که ماحصل قرنها تمدنسازی خود را یک شبه بر باد فنا می دید. بازتاب این روحیه را در اشعار و تولیدات ادبی این عصر به خوبی مشاهده می کنیم که جملگی بر پوچ و گذرا بودن دنیای مادی و لزوم عدم توجه و اهتمام به آن تاکید داشتند. استیلای این روحیه یاس و کناره گیری از دنیا بر انسان ایرانی، در گرایش به سوی مکاتب عرفانی و صوفیانه و پناه بردن به خانقاهها تجلی می یابد. و ازاین رو در این عصر بر خلاف اعصار گذشته، نه مواردی چون مدارس نظامیه و حوزه های علمی و درس و بحث و فحص، بلکه خانقاهها و مشایخ صوفیه بودند که نخبگان را به خود جذب می نمودند و از سوی دیگر این خانقاهها و مشایخ صوفیه بر توده مردم نیز نفوذ چشمگیری داشتند.

 

یکی از این مشایخ صوفیه که به نظر می رسد در این دوره در سطح ایران به شهرت و اعتبار قابل توجهی دست یافت، شیخ زاهد گیلانی بود که اصالتا از مردم تالش و پرورش یافته در میان آنان بوده است. آموزشهای عرفانی وی، علاوه بر آنکه به تصوف در اراضی گیلان قدیم جایگاه قابل توجهی بخشید، مضاف بر آن در گستره تمدنی ایران نیز صاحب اعتبار و نفوذ قابل ملاحظه ای گردید. به نظر می رسد که آموزشهای شیخ زاهد از برخی جهات با سایر مکاتب صوفیانه و خانقاههای ایرانی تفاوتهای بنیادینی نیز داشت. ازاینرو می توان وی را پایه گذار مکتب عرفانی نوینی در تاریخ ایران زمین دانست.
همچنین شیخ زاهد، استاد و مرشد شیخ صفی الدین اردبیلی، جد بزرگ سلسله پادشاهی صفوی بوده است و شیخ صفی پس از ازدواج با دختر شیخ زاهد، با وی نسبت فامیلی نیز پیدا نمود.
درباره زندگانی شیخ زاهد در منابع تاریخی به غیر از کتاب صفوه الصفا به نگارش ابن بزاز، منبع دیگری به چشم نمی خورد.
ابن بزاز، خود از مریدان شیخ صفی الدین اردبیلی بوده است. محل تولد شیخ زاهد را سیاورود ذکر کرده اند که شهری است در ساحل دریای کاسپین در بین راه آستارا-لنکران در آن سوی ارس و امروزه در منطقه تالش نشین جمهوری آذربایجان واقع است. در حال حاضر، سیاورود را مردم محلی، سیاودار می گویند.

 

یکی از ویژگیهای مهم و بارز شیخ زاهد تاکید بر فعالیت های اقتصادی و تامین معاش بود. شیخ زاهد برخلاف عرفا و متصوفه زمان، زهد خویش را با فعالیت های اجتماعی و اقتصادی توام نموده بود. بنابراین زهد او فقط گوشه نشینی و عبادت در خانقاه نبود بلکه اساس زهد وی، بر تکیه بر کسب معاش به وسیله تقوا و خلوص استوار بود. شیخ با توجه به مقام و اعتباری که داشت تا آخرین روزهای زندگی خویش به کار کشت و زراعت برنج می پرداخت و این کار را به مریدانش توصیه می کرد. [۱]
شیخ زاهد، شیخی و درویشی را در لباس گل آلود می دانست و مریدانش که به زیارتش می آمدند نمی توانستند قبول کنند که درویشی با چنان مقامی به کار کشت و زرع بپردازد.
همانگونه که در سطور بالا اشاره شد در طریقت شیخ زاهد، اساس تقوا و زهد برمبنای عملگرایی و کار کردن توام شده بود. بنابراین از تکدی گری، زنبیل گردانی و طفیلی گری، اجتناب می شد. در حالیکه در آن دوره، صوفیان از این طریق، شکم خود را سیر می نمودند شیخ زاهد به جز ایام روزه و ریاضت دائما در مزارع، مشغول به کار بود و همواره، مریدان و علاقه مندانش، او را با لباس گل آلود مشاهده می کردند.

 

این مفاهیم بعدها توسط شاگرد وفادار شیخ زاهد، شیخ صفی و فرزندانش، اساس طریقت صفوی شد. به طوری که اندیشه های آنان سایر فرقه های صوفیانه را متاثر ساخت و حتی صوفیان بلندآوازه ای نظیر شاه قاسم انوار، جذب طریقت صفوی شدند و دعوت طریقت صفوی تا آناتولی گسترده شد. مبانی این طریقت توسط شیخ زاهد گیلانی پایه گذاری شده بود. [۲] با آنکه طریقت زاهدیه و شخص شیخ زاهد، تمایلات بارز و آشکار سیاسی نداشته اند اما ابن بزاز به حکایاتی اشاره دارد که بعضا مفهوم ولایت در آموزه های شیخ زاهد به چشم می خورد که بعدها از آن تعبیر به سروری و رهبری سیاسی خاندان صفوی گردید.

 

شیخ زاهد در اواخر عمر، نابینا شده بود و شیخ صفی الدین، جانشینی او را بر عهده داشت و سرانجام در سال ۶۵۸ ه.ش (رجب سال ۷۰۰ ه.ق) در ۸۵ سالگی درگذشت. شیخ صفی الدین اردبیلی، او را غسل و کفن کرد و در زادگاهش سیاورود به خاک سپرد. ۱۹۲ سال بعد، شیخ حیدر از نوادگان شیخ زاهد گیلانی در اردبیل در خواب دید که شیخ زاهد او را در خواب، مخاطب ساخته و می گوید: «عنقریب، دریا مزار مرا فراخواهد گرفت و مزارم در آب فرو خواهد رفت و وی را فرمان داد که تربت او را به جایی دیگر که مصون باشد ببرد.» شیخ حیدر از اردبیل به شیروان رفت و از آنجا با بنایان و نجارها سوار بر کشتی به گیلان آمد و جسد شیخ زاهد را از سیاورود به دامنه کوهی در شیخان ور لاهیجان انتقال داد و بقعه ای عالی برایش بنا نهاد. این بقعه در تاریخ ۵ دی ۱۳۴۷ با شماره ثبت ۸۲۴ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

[۱]- ابن بزاز، صفوه الصفا

[۲]- Edward Brown,1930,Vol IV:19

یک دیدگاه در “شیخ زاهد گیلانی در آئینه تاریخ

  • تیر ۱۹, ۱۳۹۳ در۸:۱۹ ب.ظ
    پیوندیکتا

    با تشکر از مطالبی که ارائه کرده اید از وبلاگ من نیز دیدن کنید talesh1350.blogfa.com

    پاسخ

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *