ضمیر انعکاسی زبان گیلکی مازندرانی

PicsArt_1408388507120

این عدم تطبیق چرا رخ می دهد؟
شاید شما هم شنیده باشید که یک گیلکی زبان هنگام تکلم به زبان فارسی تمام ضمیرهای انعکاسی (بازتابی) را با شناسه سوم شخص فارسی صرف می کند. مثلا: «من خودش می دانم یا تو خودش می دانی و …»
این عدم تطبیق به این دلیل است که در گویشهای زبان گیلکی ضمیر بازتابی شناسه نمیگیرد!
بنابراین اگر یک گیلک زبان هنگام فارسی صحبت کردن جمله «من خودش میدانم» را گفت نباید او را شماتت و مسخره کرد چون در زبان اصلیش ضمیر انعکاسی برای تمام شخصها یکی است!

 
در دستور زبان بطور کلی این مطلب گفته می شود که ضمیر انعکاسی، ارجاع به اسم و یا آن ضمیری است که پیش تر در جمله آمده است.
در مازندرانی شه ضمیر انعکاسی است، واژه svayam در زبان سنسکریت یک ضمیر انعکاسی است و مطابق تعریف رایج در دستور زبان فارسی می شود گفت که یک ضمیرمشترک محسوب می شود.

 

هدف اصلی ما در این نوشتار مقایسه ضمیر مشترک (شه) با ضمیر مشترک svayam در زبان سنسکریت است . همانطور که به نظر می رسد ، ضمیر مشترک شه ساده شده و یا شکل کوتاه svayam در سنسکریت است. موضوعی که در گذر زمان و در فقدان ثبت و ضبط و کتابت، در یک گویش مثل گویش مازندرانی بسیار روی می دهد . مطالبی که به دنبال خواهد آمد این نظر را تایید می کند:

 

«واژه شه می تواند احتمالاً شکل کوتاه ضمیرسنسکریت svayam باشد . خاصه آنکه هر کدامشان در زبان متعلق به خود با یک صیغه و با موقعیتی مشابه در جمله به کار می روند . در سنسکریت حرف s که svayam با آن آغاز می شود ، از حروف سوتی است و به هنگام تلفظ آن نک زبان متمایل است به سمت بالا ( سقف دهان) و در نتیجه تلفظ حرف آغازین s به حرف (ش) فارسی نزدیک می شود .تذکر این نکته شاید جالب توجه باشد که در بعضی زبان های اروپایی مثل لاتین و اسپانیایی هم، ضمائر انعکاسی در لفظی نزدیک به شه (se) دیده می شوند ولی آن ها همیشه به یک صیغه صرف نمی شوند و جایگاهشان نیز در جمله متفاوت است .»
 
«توجه به دو واژه مازندرانی شه وه (šəve) و شه وسه (šəvese) در این بحث حائز اهمیت است. دو واژه اخیر نیز در گویش مازندرانی ضمائر مشترک اند . اولی به معنای برای خود و دومی هم به معنای برای خود و هم به معنای دلخواه خود است. در سنسکریت ، ضمیر sva به معنای برای خود و واژه svaiSa به معنای دلخواه خود است . در آوا نوشت به کار رفته سنسکریت به هنگام تلفظ حرف سوتی S (ش) نوک زبان متمایل به بالا و متوجه سقف دهان است . توجه داشته باشید که تلفظ Sبا s کمی متفاوت است. در سنسکریت دو حرف اخیر به همراه حرف z (آوا نوشت هاروارد یا کیوتو HK)، حروف سوتی محسوب می شوند.»

 
طرز تلفظ دقیق S و s را در آوا نوشت HK پیش تر و در متن آورده ایم بقیه حروف تا آن جا که به جدول فوق مربوط می شود در آوا نوشت HKو در آوا نوشت مرسوم یکسانند. ضمنا ə همان فتحه کوتاه است که در فرهنگ واژگان تبری به همین منظور به کار رفته و حرف š معادل حرف ( ش) در فارسی است.
 
شاید لازم نباشد که یاد آور شویم زبان سنسکریت (سنسکریت کلاسیک) به هر صورت یک زبان باستانی است و حتی اگر پذیرفته باشیم که به لحاظ تبار شناسی، گویش مازندرانی در ارتباط مستقیم با این زبان است ، باز هم می تواند با آن ، به همان اندازه متفاوت باشد، که زبان فارسی امروز با زبان فارسی قدیم.

 
ملاحظه می شود قرابت در لفظ و نزدیک بودن و یا حتی انطباق معانی واژه های مندرج در جدول، در کنار اشتراکات دیگر ، احتمال وجود یک ارتباط مستقیم بین زبان سنسکریت وگویش مازندرانی را مطرح می کند. بسیار محتمل است که اینگونه همانندی ها میان گویش مازندرانی و زبان سنسکریت موارد بیشتری را هم شامل شود. قابل ذکر است که در زبان اردو که یک زبان دو رگه و یا آمیخته دو زبان فارسی و هندی است (هندی با سنسکریت اشتباه نشود )، ضمیر مشترک فارسی (خود xud) و ضمیر مشترک هندی (svayam) که آن خود بر گرقته از سنسکریت است ، هر دو به کار گرفته می شوند . در گویش مازندرانی که با فارسی بسیار آمیخته است ، ضمیر مشترک ( خود) که فارسی است جای خود را در این گویش باز کرده و در جملات گاهی به تنهایی و یا گاهی هم همراه با ضمیر ( شه ) آورده می شود.

 

منابع:

[۱]- برگرفته از کتاب نگاهی نو به تاریخ مازندران باستان – مازندرانی و زبان سنسکریت ( هم مانندی در ضمیر انعکاسی ) – اثر درویش علی کولائیان

[۲]- http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/mwquery/

[۳]- http://spokensanskrit.de/

دماوند

مازِندِرون گِلِکِمِه ، این جیگه دِله تبری یا مازندرونی که گیلکی زوون اتا تاءِ جه نویسمه.

9 دیدگاه در “ضمیر انعکاسی زبان گیلکی مازندرانی

  • مرداد ۲۵, ۱۳۹۳ در۱۲:۲۲ ب.ظ
    پیوندیکتا

    خؤره شونم
    خؤره شونی
    خؤره شونه
    خؤره شونیم
    خؤره شونین
    خؤره شونن

    أمی طرف ایتؤره

    پاسخ
    • شهریور ۱۳, ۱۳۹۳ در۱۲:۲۳ ب.ظ
      پیوندیکتا

      اها رامسر بیه

    • مرداد ۲۷, ۱۳۹۳ در۷:۱۴ ب.ظ
      پیوندیکتا

      خواهش می کنم

  • دی ۳, ۱۳۹۳ در۶:۰۳ ب.ظ
    پیوندیکتا

    بخشنی اِما خاش روستا دله شه ره گومبی خاش یا خش اگه وونه این وه توضیح هادین هچی شه نوم ندارمی اما خاش یا خش دارمی اما دیهاتهای اطرافم همینطوری گپ زندن

    پاسخ
    • دی ۴, ۱۳۹۳ در۹:۴۱ ق.ظ
      پیوندیکتا

      راست گنی برار / ساری وروندیم ( نکا ، بهشهر ، گرگان و … ) گننه خاش

  • دی ۱۴, ۱۳۹۳ در۱:۳۳ ب.ظ
    پیوندیکتا

    در گیلکی رشت ، صفت ملکی (معادل ضمیر متصل دری) برای سوم شخص مفرد ، “خو” است.
    شباهت خو با خود فارسی سبب سردرگمی روزافزون گیلک هایی شده که هیچگونه آموزشی از زبان خود ندیده اند و روزبه روز در حال فارسیزه شدن بیشتر زبان خودند.
    در گیلکی رشت به جای خانه اش ، دوستش ، کتابش می گویند :
    خو خانه ، خو دوس ، خو کتاب
    مریم خو کتاب ء اوساده ، یعنی مریم کتابش را برداشت.
    از طرف دیگر اونء و انء هم برای صفت ملکی سوم شخص مفرد به کار می رود.
    من اون ء کار ء قبول دارم : من کار اورا قبول دارم -کارش را قبول دارم
    من ان ء کار را بیدءم : من کار این را دیده ام. – کارش را دیده ام
    تفاوت خو با انء یا اونء در این است که خو در جملاتی به کار می رود که فاعل هم سوم شخص مفرد است. در واقع خو به نوعی بازتاب به سوم شخص است که از او صحبت کرده ایم . ولی در ان ء و اونء سوم شخص غایب و ناشناخته است.در واقع خو به سوم شخص حاضر و انء و اونء به سوم شخص غایب برمی گردد.
    خو صفت ملکی مشترک نیست . من می کارء کونم. تو تی کارء بوکون . موتا خو کارء بوکونه . من انء کار ء نوکونم . تو نم اونء کار ء نوکون . امان امی کارء بوکونیم . شومان شومی کارء بوکونید . اوشان خوشانء کارء بوکونید . امان اوشانء کار ء نوکونیم . شومان ءم اشان ء کارء نوکونید.
    از طرف دیگر خو غیر از کارکرد صفت ملکی به عنوان “ضمیر بازتابی به اول شخص” نیز استفاده می شود . نکته در این مورد این است که خو اگر به تو یا او برگردد در هر دو وضعیت به صورت اول شخص(من) عمل می کنن
    برای دوم شخص و سوم شخص جمع هم خوشان به کار می رود ولی به صورت اول شخص با خوشان برخورد می شود
    تو مگر نگوفتی خو ا کارء کونم . تو —خو —- کونم
    حسن گه خو ا کارء کونم . حسن — خو — کونم
    شومان بگوفتیدی خوشان ا کارء کونیم
    اوشان بگوفتیدی خوشان ا کارء کونیم
    برای اول شخص ضمیر انعکاس دهنده به اول شخص به کار نمی رود.
    در واقع خو یا خوشان به عنوان ضمیر ، فاعل را به اول شخص بدل می کند.

    سومین مورد معادل ضمیر تاکیدی است که در زبان گیلکی رشت به دو صورت زیر استفاده می شود:
    من مره شم یا مره مره شم . هر دو معادل من خودم می روم هستند
    تو تره بشو . تره تره بشو . خودت برو
    اون خوره شه . خوره خوره شه . خودش می رود
    امان امی ره شیم . امره امره شیم . خودمان می رویم
    شومان شومیره بیشید . شومره شومره بیشید . خودتان بروید
    اوشان خوشانءره شید . خودشان می روند
    در گیلکی رشت الفاظ خود ،، خودم ، خودش و امثال آن به کار نمی رود

    پاسخ
  • Pingback: زبان گیلکی (یکبار برای همیشه !) | کاسپی سامؤن

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *