عوامل به خطر قرار گرفتن زبان گیلکی

از قرن نوزدهم دانشمندان علوم اجتماعی و زبانشناسان زبان را یک موجود زنده می دانند که پس از زایش و پشت سر گذاشتن دوران طفولیت، به رشد وبالندگی می رسد و ممکن است از زوال تدریجی، رو به خاموشی رود و زبان دیگری جانشین آن شود. تغییر زبان حالتی است که یک جامعه دوزبانه یا چند زبانه از زبان بومی خود به نفع زبان دیگری دست بکشند که به آن مرگ زبان گفته می شود . در زمستان سال گذشته (ماری اسمیت جونز) آخرین بازمانده بومیان (ایاک) آلاسکا و تنها کسی که می توانست به زبان این گروه از سرخ پوستان ساکن شمال غرب آمریکا سخن بگوید، در سن ۸۹ سالگی درگذشت. با مرگ او یک زبان دیگر هم در دنیا از بین رفت. از خانم جونز هفت فرزند به جای مانده، ولی آنها قادر به سخن گفتن به زبان مادری خود نیستند، چون در آلاسکا زبان آنها ممنوع بوده و مردم بومی مجبور بوده‌اند فقط به انگلیسی صحبت کنند. در بسیاری از مناطق دنیا علاوه بر محدودیت دولت ها در تکلم و آموزش زبان مادری، این زبان ها در خانه ها و به دست پدر و مادران است که می میرند. سازمان یونسکو پیش‌بینی می‌کند که بیش از ۴۰ درصد از زبان های دنیا سرنوشت مشابهی چون سرنوشت زبان بومیان ایاک خواهند داشت و خطر منقرض شدن، زبان گیلکی را هم همانند بقیه زبان ها تهدید می کند.

 

 

یکی از شرط های مهم برای نابودی یک زبان وجود دوزبانگی در جامعه است، ولی این دوزبانگی به تنهایی برای نابودی یک زبان کافی نیست. تقریبا تمامی موارد حذف زبان های بین دو نسل اتفاق می افتد و یک نسل دوزبانه یک زبان را برای آموزش به فرزندان خود انتخاب میکنند. عوامل مختلفی وجود دارد که نگرش خانواده ها و فرزند هایشان در یک نسل را به یک زبان تعیین میکند.

در جنوب دریای کاسپین مردمان گیلان و مازندران دوزبانه هستند و در کنار زبان  گیلکی به زبان فارسی هم صحبت می کنند. کودکان گیلک در سن ۶ سالگی وقتی به مدرسه می روند با زبان فارسی آموزش می بینند و زبان گیلکی در مدارس هیچ جایگاهی ندارد. از این رو می توان خانواده را نقطه آغاز فرایند مرگ زبان دانست، زیرا فقط خانواده ها هستند که میتوانند از نابودی زبان گیلکی جلوگیری کنند و آن را به نسل دیگر منتقل کنند. شرایط اجتماعی و سیاسی و اقتصادی نگرش خانواده ها و مردمان جامعه به یک زبان را تعیین میکند و این شرایط نقش تعیین کننده ای در زنده ماندن و کاربرد آن زبان در نسل های بعدی دارد. زبان گیلکی در صورتی می تواند شانس بقا داشته باشد که از نظر اعتبار اجتماعی وضعیت بهتری نسبت به زبان فارسی داشته باشد. برخورداری اعتبار اجتماعی هم مستلزم داشتن پشتوانه های اقتصادی و سیاسی و نظامی و ادبی و علمی است که این عوامل مانند زنجیر به هم متصل شده اند.

 

 

I – یکی از مهمترین عواملی که در جامعه دوزبانه همانند گیلان به نابودی یکی از زبان ها کمک میکند از دست دادن استقلال اقتصادی است. برای نمونه از دست رفتن شغل و حرفه سنتی و وابستگی به گروه بزرگتر برای اشتغال و کسب درآمد یکی از این عوامل اقتصادی است. چندین سال است استان گیلان و سرزمین های سبز جنوب دریای کاسپی در بیکاری حرف اول را میزند و در کشورمان گیلک زبان ها از نظر اقتصادی وضعیت مناسبی ندارند. واردات برنج و چای در این چند سال ضربه بزرگی به کشاورزان گیلک زده و چای که مهم ترین محصول زراعتی گیلان بود را به نابودی کشانده است.

II – این مشکلات اقتصادی باعث شده تا گیلک زبان ها زمین های کشاورزی خود را بفروشند و به سرزمین ها و شهرهای دیگری که شرایط اقتصادی بهتری دارند مهاجرت کنند. با این مهاجرت های روز افزون گیلک زبان ها و خرید زمین هایشان توسط فارس زبان ها پایتخت نشین روز به روز بر تعداد جمعیت فارس زبان ها افززوده می شود.

III – در کنار مشکلات اقتصادی مشکلات فرهنگی ضربه‌ی بزرگ‌تری به زبان گیلکی می زند. برای نمونه زبان آموزشی و تدریس، زبان فارسی که زبان گروه برتر است در مدارس این سرزمین میتواند این حس را به وجود آورد که زبان مادری آن ها هیچ ارزش و کاربردی ندارد در نتیجه یاد گیری آن ضروری نیست و همین موضوع مقدمه ای می شود تا خانواده هم زبان فارسی را به فرزندان خود اموزش دهد.

IV – توهین و تمسخر زبان گیلکی در فیلم ها و سریال ها در شبکه های ملی نمونه ای دیگر مشکلات فرهنگی است. در سریال های مختلف صداو‌سیما افراد بیکار و بی سواد با لهجه‌ای از زبان گیلکی صحبت میکنند و در برنامه های مختلف به رویه ای عادی در صداوسیما تبدیل شده است. افرادی که هیچ مطالعه ای درخصوص فرهنگ مردم گیلکان نداشته اند به صورت ناشیانه، اصالت و ریشه های فرهنگی مردم گیلک بازی می کنند و همین امر باعث شده بیش از نیمی از گیلکان نگرش منفی به زبان مادری خود داشته باشند و این گروه در موقعیتی هستند که نمی توان نگرش منفی آنها را تغییر داد. زیرا این گروه که اکثرا جوانان آن را تشکیل می دهند در آینده وارد بازار کار یا دانشگاه میشوند که هر دو به نگرش منفی کمک می کند و این نگرش منفی به نسل بعد منتقل می شود.

V – رادیو و و شبکه استانی گیلان و مازندران می توانست مناسب ترین رسانه برای تبلیغ و گسترش زبان گیلکی محسوب شود ولی در جهت معکوس گام برداشته است.در صدا و سیمای استانی گیلان -به صورت گسترده تر از صدا و سیمای ملی- برنامه هایی تولید می شود که در آن افراد طبقه پایین، مجرمان و بذهکاران لهجه دارند. در این برنامه ها فقط برای ایجاد خنده و کمیک از زبان گیلکی استفاده می کند و این مسئله باعث دلزدگی در جوانان و کودکان بومی گیلک می شود.

VI – همانطور که می دانید زبان شناسان نقش شعر و آثار ادبی در حفظ و پویایی زبان تعیین کننده می دانند. با این توضیحات زبان گیلکی که فاقد نظام نوشتاری و آثار ادبی و هنری قابل توجه است، در مقابل زبان اکثریت فارسی که که آثار ادبی و هنری فراوان دارد، شانس کمتری برای بقا می یابد.  نگرش های منفی که در میان نسل جدید گیلک وجود دارد حتی می تواند مانع اقبال گویشوران زبان گیلکی به ادبیات و شعر زبان مادری خود شوند و این در کنار عوامل دیگر می تواند تسریع کننده نابودی زبان گیلکی باشد، زیرا شعر در پویایی و زنده ماندن زبان ها اهمیت بالایی دارد و زبان شناسان در این ارتباط می گویند: (هر زبانی آنگاه می میرد که آخرین شاعرش مرده باشد.)

VII – کمبود آثار ادبی مانند کتاب داستان و مجله و کارتون برای کودکان یکی دیگر از مشکلات گیلک زبانان است. گیلکان دارای ادبیات فولکور غنی در حوزه ادبیات کودک می باشند اما عدم گردآوری آن در قالب تولیدات مصور فرهنگی برای کودکان باعث شده تمام توانایی این زبان در حوزه ادبیات کودک مسکوت مانده و به تصویر کشانده نشود. قصه ها و لالایی ها داستان ها که مادران گیلک برای کودکان خود تعریف میکردند هیچ کدام به صورت کتاب های مصور برای کودکان گیلک ثبت نشده اند و کودکان گیلان از این ویژگی زبانشان محروم هستند.

 

 

هر کدام از این عوامل می تواند یک زبان را به نابودی بکشاند ولی متاسفانه تمام این مشکلات برای زبان گیلکی وجود دارد. هر روز تعداد گیلک زبان ها کمتر می شود و زبان گیلکی یک قدم به نابودی نزدیک می شود. با وضع موجود مسئولان رسانه ها و نویسندگان و دوستداران زبان گیلکی باید در جهت دادن اطلاعات و آگاهی درست به مردم تلاش کنند، زیرا زمانی شاهد رشد و شکوفایی زبان و رواج آن در یک منطقه خواهیم بود که مردم درک و شناخت درستی از کارکرد های زبان خود داشته باشند. از این رو باید برای مردم روشن کرد که (نقش اولیه ی زبان های مختلف برقراری ارتباط میان گویشوران است و هر زبانی از جمله گیلکی، فارسی، کردی و انگلیسی و.. جدا از موقعیت و اعتبارش به خوبی از عهده ی این کار بر می آید.)

گیلک زبان ها باید به این درجه از درک و شناخت برسند که استفاده از زبان گیلکی مایه خجالت و شرمندگی و نشانه عقب ماندگی نیست و در مقابل صحبت کردن به زبان فارسی نمی تواند به تنهایی مایه افتخار و نشان از تمدن و فرهیختگی باشد. این احساس باید نزد گیلک ها به وجود بیاید که حراست از زبان گیلکی وظیفه هر گیلک زبان است زیرا این زبان میراث گذشتگان ما است و با فرهنگ، آداب، رسوم، باور ها و ارزش های ملت ما گره خورده است.

3 دیدگاه در “عوامل به خطر قرار گرفتن زبان گیلکی

  • اسفند ۲, ۱۳۹۲ در۴:۵۸ ب.ظ
    پیوندیکتا

    من تمام می تلاش کودندرم کی زبان گیلکی زنده بمانه تا جایی که امکان داره امی فامیل کوجه زاکان کلمات گیلکی یاد دهم اما کاش مهد کودکان که افتخار کونید امان به شیمی زاکان زبان انگلیسی یاد دهیم زبان گیلکی هم یاد دهید . موفق باشید

    پاسخ
  • اسفند ۳, ۱۳۹۲ در۴:۵۶ ق.ظ
    پیوندیکتا

    سلام خانوم سلام

    تشککر کونم شیمی جی

    ای جور کارؤن خؤنه وأ شورؤ ببون

    شومو شیمی خؤنهꞌ مهد کودک چاکونین (هرکسی هنه شیمی خؤنه مئن اونه زأکؤنه گیلکی یاد بدید.)

    البته اوول وأ اوشؤن حالی کودن کی وأ گیلکیه یاد به یرن

    پاسخ

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *