مسکن و معماری در جامعه روستایی گیلان

پروفسور کریستین برومبروژه مردمشناس معروف فرانسوی و استاد دانشگاه اکسان پرووانس مارسی که سالیان مدیدی است در خصوص فرهنگ مردمان این دیار به تحقیق و پژوهش میدانی پرداخته است در کتابی با عنوان مسکن و معماری در جامعه روستایی گیلان تتبعات ارزشمندی را درخصوص معماری بومی محلی و سنتی روستاهای گیلان به ثمر رسانده است کتاب مذکور به زبان فارسی نیز ترجمه شده و به راحتی قابل دسترس دوستداران فرهنگ گیلان قرار می گیرد. در اینجا سعی می کنم بخشی از سرفصلها و اهم مباحث مندرجه در این کتاب را به صورتی چکیده وار مطرح نمایم خواندن این کتاب به کلیه علاقه مندان و مشتاقان به موضوع معماری اصیل و بومی روستایی گیلکی اکیدا توصیه می گردد. به اعتقاد برومبروژه، شکل معماری در گیلان مطابق با ویژگی محیط زیست(پر باران بودن منطقه و رطوبت هوا) و آداب و رسوم منطقه است.

 

به دلیل تنوع گیاهی زیاد، ویژگی مسکن و معماری گیلکی از این تنوع سرچشمه می گیرد. نویسنده بر این باور است که برخلاف نواحی مرکزی ایران، در گیلان شکل آبادی ها پراکنده است و مرز خانه ها مشخص نیست، که از لحاظ امنیتی برای حکومت مشکل ساز است. ویژگی بارز معماری روستایی و سنتی گیلکی این است که بنای مسکونی در محوطه خانه واقع شده و با پرچین هایی حصار شده، در حالی که در نواحی مرکزی خانه ها با دیوارهایی حصار می شوند و از نظر ها پنهان می مانند.

 

این الگوی باز در معماری گیلان شیوه زندگی ، آداب و رسوم و حتی نوع پوشش افراد را شکل می دهد. کوچکترین واحد مکانی و اجتماعی محوطه خانه است که با پرچین حصار شده محله و محل بعد از خانه تعلق اجتماعی فرد را مشخص می سازد و از مجموع چند محله ، محل تشکیل می شود. خانه ها در گیلان در بین باغ ها ساخته می شود و جلوه جنگل خانگی به محیط می دهد و خانه ها در تداوم طبیعت و فرهنگ واقع شدند. استخوان بندی خانه های سنتی گیلان از چوب است و مواد معدنی نقش فرعی دارد.

 

مهمترین مصالحی که در گیلان استفاده می شود عبارتند از، چوب از جمله چوب توت ، خرنوب ، بلوط ، و مخصوصاً نارون سیبری برای ساختن خانه حدوداً از ۱۰ نوع چوب استفاده می شود ، ویژگی برجسته معماری گیلان این است که قبل از کاربرد این چوب ها در ساخت و ساز کار خاصی روی آن انجام نمی دهند . از الیاف گیاهی نیز برای مهار چوب بست ها استفاده می شود. استفاده از مواد معدنی نقش فرعی در ساخت و ساز دارد. در بعضی خانه ها از خشت خام استفاده می شود. سفال تنها مصالحی است که نیاز به کار فنی پیچیده دارد و از روسیه اقتباس شده.
 

4kygydi

 

فنون ساختمان سازی در روستاهای گیلان به شرح زیر است، پی سازی و زیر سازی بلندی کرسی از ویزگی های ثابت معماری گیلان است، که براساس میزان رطوبت قشرخاک متفاوت است. دیوارها در زبان گیلگی انواع مختلف دارد که عبارتند از زگمه ای و ورجینی و سک سری ، زیگالی. دیوار زگمه ای و ورجینی استفاده از این نوع نشانه قدرت و ثروت صاحبان ساختمان بشمار می آید، این نوع دیوار به الوارهای گردی گفته می شود که روی هم چیده می شوندو انتهای الوار را گود می کنند تا سرهایشان به هم متصل شوند. سکت سری و زیگالی هم به دو شکل از داربست گفته می شود که رایج ترین فن دیوار سازی در گیلان به شمار می آید.
دیوارهای نمای بیرونی را ملاطی از کاهگل می پوشانند. دیوارهای جانبی را با لایه ای زمخت از کلش گل اندود می کنند. در تزئین ساختمان ها اغلب از شکل درخت استفاده می کنند (اغلب درخت سرو) که این به دلیل منزلتی است که درخت در آئین و رسوم مردم این منطقه دارد.

 

جالب ترین عنصر تزئینی نمای خانه ها از جنس چوب است. همان نرده هایی که دور ایوان کشیده می شود که در خانه های فقیر و ثروتمند شکل نرده ها متفاوت است.
ساختمان سازی در گیلان برخلاف نواحی مرکزی توسط نجار صورت می گیرد نه بنا و فقط برای ساختن طاقچه و کاهگل از بنا استفاده می کنند. در پایان کار ساختمان سازی افرادی که با هم همکاری داشتند ناهار می خورند و در مراسم کشتی گیری محله شرکت می کنند و این امر موجب ارتباط دوستانه افراد با هم می شود. اتاق ها را با تعبیر های نقشی مثل اتاق خواب و آشپزخانه نامگذاری نمی کنند بلکه به معنی کلی به کار می برند ، مثلاً می گویند بالا اتاق و پایین اتاق و.. که در طول سال و بنابه تغییرات فصلی کاربری اتاق ها نیز تغییر می کند. در فصل سرد سال در پایین خانه و در فصل گرم سال در بالا خانه یا ایوان می نشینند.
در فرهنگ گیلکی برای تلار ارزش و منزلت خاصی قائلند و محل اقامت تابستانی شان می باشد. خانه هایی که تلار نداشت ساکنین تابستان را زیر ایوان و یا زیر کت می نشستند.

 

خانه های افراد فقیر تلار ندارد اما خانه های افراد ثروتمند مثل کدخدا دو تلار دارد. بعضی از اتاق ها کاربرد های خاصی دارند، مثلاً اتاقی که در خانه ها به عنوان انبار درنظر گرفته می شود. یکی از اتاق های منزل (اغلب اتاق وسط) را در چند هفته از سال به دود دادن برنج اختصاص می دهند. در بعضی از خانه هایی که در آن دو خانواده با هم زندگی می کنند به نوعی تفکیک فضای در آن دیده می شود. خانواده جوان تر در طبقه بالا و خانواده مسنتر در طبقه پایین ساکن می شوند. بعضی خانواده ها نیز ممکن است این تفکیک فضایی را در مورد فرزندان پسر و دختر خود به کار برند.

 

به عبارت دیگر، خانه های گیلکی برخلاف نمای بیرونی که ثابت است نمای درونی اش انعطاف پذیر است. در معماری گیلان تفکیک فضای مردانه و زنانه وجود ندارد. برخلاف معماری فلات مرکزی که زنان اغلب در اندرونی و دور از نظرها قرار دارند . در معماری گیلان زنان و مردان در مکان واحدی رفت و آمد دارند. اما با این وجود در زندگی زندگی روزمره شان حد و مرزهای نامرئی بین زنان و مردان وجود دارد مثل محل نشستن در کنار سفره و یا قرار گیری در ایوان و …

 

به باور برومبروژه انواع خانه ها در جلگه گیلان را می توان به دو دسته کلی خانه های بیه پس و بیه پیش تقسیم نمود. خانه های بیه پس را روی بستری از چوب بست می سازند که از بیرون مشخص نیست و بام آنها چند کله است. ایوان خانه کمربندی نیست و فقط روی قسمتی از نما ساخته می شود. خزانه شان روی زمین خوابیده است. خانه های بیه پیش، بام شان چهار شیب است و ایوان طبقه بالا کمربندی شکل است. خزانه برنج را نیز مرتفع می سازند.
برومبروژه در این کتاب مباحث مطروحه خود را با انبوهی از عکس و نقشه از معماری بناهای روستایی مستند می نماید که این خود پیگیری و مطالعه محتویات آن را جذابتر می سازد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *