نیکی کدی و تحلیل قیام جنگل

خانم نیکی کدی از مورخان و ایرانشناسان بنام و صاحبنظر در حوزه تاریخ ایران زمین محسوب می شوند و بسیاری از آثار ایشان به فارسی ترجمه شده است نوشته های ایشان به طور معمول از متون پررفرنس از سوی اساتید و پژوهشگران حوزه تاریخ کشور به حساب می آید کدی، استاد ممتاز تاریخ در دانشگاه اوکلا و عضو آکادمی علوم و هنرهای آمریکاست که تاکنون شانزده کتاب تالیف یا ویرایش کرده که بیشتر آنها در مورد تاریخ ایران است.وی در کتابی با عنوان (ایران دوران قاجار و برآمدن رضاخان)، که توسط مهدی حقیقت خواه به فارسی ترجمه شده در بخشی کوتاه از آن به تحلیل جنبش جنگل در گیلان پرداخته است هرچند که تمام تحلیلهای وی را نمی توان به طور دربست پذیرفت بااینحال نظر به اهمیت تحلیلهای خانم کدی جهت پرتو افکنی و روشنایی بخشی تئوریک و تجربی به این رویداد مهم ایران معاصر، این بخش عینا نقل می گردد:

 

در ۱۹۱۵(۱۲۹۴)، در گیلان، روحانی جوانی به نام میرزاکوچک خان که در انقلاب مشروطه شرکت کرده بود رهبری قیام مسلحانه ای را برعهده گرفت که سرانجام، گروههای پان اسلامی، ملی گرا، توده گرا و چپگرا را در خود جای داد و برای مدتی از حمایت طبقات مختلف برخوردار شد این نهضت در آغاز در زیر شعار پان اسلامی (اتحاد اسلام)، گرد آمد و در جنگلهایی که برای عملیات چریکی، بسیار مناسب بود پاگرفت و به همین لحاظ، نهضت جنگل نامیده شد جمعیت فشرده کشاورزان گیلان که بسیاری از آنها مالک زمینهای خود بودند زمینه مساعدی برای شورش فراهم می آورد قیام با هدف مقابله با بزرگ مالکان، حکومت مرکزی و روسهای تزاری، شکل گرفت و به دنبال تسخیر تمام ایران و نه گسست از آن بود جنگلی ها خواستار بازگشت به قانون اساسی و انتخابات پارلمانی بودند و تا هنگام برکناری نمایندگان در نوامبر ۱۹۱۵(آبان ۱۲۹۴) منتظر ماندند باقیمانده حکومت مرکزی به جنگ وحشیانه ای با جنگلی ها پرداخت برای مدتی احتمال می رفت که جنگلی ها تهران را بگیرند همانطور که مشروطه خواهان در ۱۹۰۹(۱۲۸۸) آن را گرفته بودند.

 

در فوریه ۱۹۱۸(یهمن ۱۲۹۶) سپاهیان دانسترویل انگلیسی به طرف شهر بندر انزلی در شمال گیلان به حرکت درآمدند اما در برابر گروهی از سربازان بلشویک و به ویژه مقاومت میرزاکوچک خان مجبور به عقب نشینی شدند اما انگلیسی ها با تقویت نیروهای خود در ژوئیه (تیرماه ۱۲۹۷)، جاده منتهی به انزلی را گشودند و با کوچک خان، یک پیمان عدم تجاوز برقرار کردند براساس این پیمان، جاده همچنان باز می ماند و مربیان نظامی آلمانی و اتریشی از جنگل اخراج می شدند و در عوض انگلیسی ها حاکمیت محلی جنگلی ها را به رسمیت می شناختند این پیمان نشان می داد که انگلیسی ها برای حاکمیت ملی ایران تا چه حد ارزش قائل بودند این پیمان در مارس ۱۹۱۹(سفند ۱۲۹۷) که انگلیسی ها ناچار شدند از صدراعظم دست پرورده خود، وثوق الدوله، دلجویی کنند منتفی گردید.

 

سپس حکومت ایران که توانایی پایان دادن به این شورش را نداشت و از گسترش احتمالی آن و تهدید پایتخت وحشت داشت دست به دامان ارتش انگلیس شد جنگلی ها که براثر عملیات نظامی پی در پی و اختلافات داخلی، تضعیف شده بودند دو دسته شدند، عده ای را وسوسه رادیکالیزه کردن جنبش، به خود مشغول کرده بود و عده ای هم در آرزوی مصالحه با عناصر ضدانگلیسی حکومت، ازجمله، خود احمدشاه و مخالفان پرشمار قرارداد ۱۹۱۹(۱۲۹۸) ایران و انگلیس بودند جنگلی ها سرانجام تصمیم گرفتند با بلشویک های روسیه متحد شوند بلشویکها در در فوریه ۱۹۲۰(بهمن ۱۲۹۸)، یک نیروی نظامی برای مقابله با انگلیسی ها به بندر انزلی فرستاند و انگلیسی ها را وادار به عقب نشینی کردند.

 

بلشویک ها در آغاز به انزلی به عنوان یک پایگاه استراتژیک می نگریستند که به آنها امکان می داد از دسترسی انگلیسی ها به باکو از طریق دریای کاسپین جلوگیری کنند اما بعدا روسها با وجود آنکه با ایدئولوژی کوچک خان موافقتی نداشتند به قیامی که بخشی از آن، سمتگیری آن برضد مداخله استعماری بود علاقه مند شدند و به حمایت از جنگلی ها برخاستند سوسیال دموکراتهای آذربایجانی هوادار بلشویک ها در باکو، گرد آمدند و حزب عدالت را تاسیس کردند که رهبران اصلی آن، روشنفکران آذربایجان ایران بودند در حزب عدالت، عده ای مثل احمد (آودیس) سلطان زاده بر این نظر بودند که ایران برای یک انقلاب کارگری و دهقانی، آماده است خط مشی تندروانه ای بر حزب غالب شد که اغلب، سلطان زاده را مسوول آن می دانند درحالیکه گروهی از کمونیستهای قفقاز شوروی در ترویج آن نقش مهمتری داشتند.

 

این خط مشی، خواستار تقسیم مجدد اراضی، تشکیل اتحادیه های کارگری انعطاف ناپذیر و طرد نخبگان و نهادهای آنها ازجمله روحانیت بود عده ای دیگر، طرفدار اتحاد با ملی گرایان بورژوا بودند ازجمله اینان، سوسیال دموکرات فعال، حیدرخان عمواوغلی بود که بر خصلت پیشاصنعتی جامعه ایران تاکید می کرد و بر این نظر بود که باید در جنبش های ملی گرای ضداستعماری شرکت کرد و واقع بینانه برخورد نمود در کنگره ای که در ژوئن ۱۹۲۰(خرداد ۱۲۹۹) در انزلی برگزار شد حزب کمونیست ایران برپایه حزب عدالت شکل گرفت و به پیروی از خط مشی تندورانه ای که سلطان زاده و یک جناح از کمونیستهای شوروی طرفدار آن بودند به تاسیس جمهوری شوروی سوسیالیستی گیلان انجامید لنین که از خط مشی واقع بینانه تری پیروی می کرد در ۱۹۲۰(۱۲۹۹)، انجام مذاکرات سری برای رسیدن به یک توافق با حکومت ایران را آغلز کرد اینک، یک رهبری بسیار چپ رو، عمده قدرت را در گیلان، به دست گرفته و کوچک خان بیشتر قدرت خود را در حکومت جدید از دست داده بود.

تصمیم به اتحاد با بلشویک ها از محبوبیت کوچک خان درمیان ملی گرایان ایران کاست و طرفداران پروپاقرص انگلیسی ها را تقویت کرد در همان زمان، انگلیسی ها عقب نشینی سربازان خود را که در قزوین، مستقر بودند اعلام کردند حکومت لنین، مشغول مذاکرات محرمانه با نمایندگان ایران در مسکو بود و سیاست دیگری را که مغایر با خط مشی کوچک خان بود دنبال می کرد مذاکرات مسکو سرانجام به قرارداد ۱۹۲۱(۱۳۰۰) بین ایران و روسیه انجامید.
 

بسیاری از طرفداران کوچک خان، به ویژه تجار و روحانیان که از کمونیسم وحشت داشتند او را مجبور کردند از اتحادش با بلشویک ها دست بکشد در ژوئیه ۱۹۲۰(تیر ۱۲۹۹) جنگلی ها مجبور به عقب نشینی شدند و به مبارزه خود در جنگلها ادامه دادند براساس مذاکرات محرمانه میان انگلیسی ها، شوروی ها و ایرانی ها پس از آن که رضاخان در فوریه ۱۹۲۱(اسفند ۱۲۹۹)، به قدرت رسید انگلیسی ها و روسها موافقت کردند ایران را ترک کنند و اجرای آن را آغاز نمودند اختلافات درونی جنگلی ها، منجر به شکاف بین کوچک خان و کمونیست ها گردید و حیدرخان به قتل رسید دیگر برای نجات هرچیز خیلی دیر شده بود نیروهای رضاخان در اکتبر ۱۹۲۱(مهر۱۳۰۰) جنگلی ها را شکست دادند و کوچک خان در کوهستانها از سرما درگذشت در دسامبر ۱۹۲۱ (آذر۱۳۰۰)، سرش را به نشانه پایان شورش به تهران بردند نهضت جنگل که از سایر ایالات و از خارج، داوطلب جمع کرده بود در خاطره جمعی ایرانیان باقی ماند عده ای به آن به عنوان گزینه ای ملی در برابر دیکتاتوری رضاشاه می نگریستند عده ای هم تا به امروز بر جنبه های سوسیالیستی یا اسلامی آن تاکید ورزیده اند و یا آن را نمایانگر هویت قومی گیلان قلمداد کرده اند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *